Global integral competence: geest, brein, cultuur & systeem in samenhang

In elk vakgebied meent men de waarheid in pacht te hebben. Psychologen, sociologen, neurowetenschappers, antropologen, politicologen, organisatiedeskundigen, allemaal zijn ze bezig om vanuit hun perspectief bij te dragen aan de uitdagingen van onze snel veranderende global community. Internationalisering, virtuele teams, online werken, oursourcing: wat betekenen deze veranderingen voor samenwerking tussen mensen uit verschillende culturen? Volstaan inzichten in de psyche van de mens of het sec bestuderen van cultuurverschillen? Moeten we hoofdzakelijk systemisch denken of ons juist laten leiden door de interessante inzichten uit het breinonderzoek? Nee, we zijn toe aan een sprong voorwaarts: de integrale aanpak.

Op het vakcongres Sietar Forum 2012+38 in Berlijn waar ik vorig jaar september was, was de boodschap voor de toekomst van intercultureel vakmanschap helder:
1)    Alle wetenschappen hebben gelijk. Dat is als het ware ons startkapitaal.
2)    Echter, ze hebben allemaal gedeeltelijk gelijk; elk vakgebied heeft belangrijke delen van de waarheid/werkelijkheid in handen.
3)    De uitdaging voor intercultureel vakmanschap ligt in een grensoverschrijdende aanpak en multidisciplinair werken.

Het integrale model voor mondiale competentie maakt een onderscheid tussen het individu en de groep op de ene as, en tussen subjectief en objectief op de andere as. De matrix levert de volgende vier kwadranten op: brein, geest, systeem en cultuur. Ik werk ze hieronder uit aan de hand van de ervaringen van mijn vriendin Teresa, die werkt als directeur van een internationale organisatie in Brussel, met regiokantoren in alle vijf continenten. Ze is opgegroeid achter het IJzeren Gordijn en na de val van de Muur heeft ze zich razendsnel internationaal ontwikkeld. Toen ik haar onlangs weer zag, was ze net terug van haar eerste werkbezoek aan Afrika.

Het brein. Neurowetenschappers ontdekken op een steeds dieper niveau hoe ingenieus die geweldige interne processor van ons in elkaar steekt. Ons centrale zenuwstelsel ontvangt informatie, herbergt het en verwerkt het, vaak zelfs buiten ons bewustzijn om. Dat maakt dat we nog regelmatig ‘primair’ reageren. Ons reptielenbrein, het oude deel van onze hersens dat gespitst is op het herkennen van gevaar, reageert op basis van vechten, vluchten of verstarren. Interessant dus om te bedenken wat dat voor interculturele communicatie betekent! Onderzoek toont bijvoorbeeld aan dat we op mensen met een andere huidskleur dan de onze anders reageren, vooral negatiever, argwanender en angstiger. Hiervan was Teresa zich zeer bewust. Opgegroeid in blank Oost-Europa merkte ze onlangs haar eigen ongemak in een zwarte omgeving.  

De geest (‘mind’). Hier zitten ons denken en onze bewustwording, van onszelf, ons zelfbeeld en onze perceptie van de wereld buiten ons. De geest is bij machte zich van alles wat zich voordoet, bewust te worden. Bij mindfulness gaat het erom aan alle dingen die zich aan je voordoen onverdeelde aandacht te schenken. En om alles wat je doet met bewuste aandacht te doen, omdat je zo alerter bent, vooral op signalen die niet als vanzelfsprekend in jouw persoonlijke of culturele repertoire zitten. Werken met andere nationaliteiten vraagt om een aandachtige benadering. Niet in je hoofd zitten, en in je to-do lijstjes, maar alert blijven in het heden. Dan gaat mindfulness hand in hand met effectieve interculturele communicatie. Hierbij zuchtte Teresa diep, omdat dat haar in haar jachtige bestaan nauwelijks lukte. En wie wel? In onze drukke levens is mindfulness een cruciale uitdaging en zelfs nog meer als je met complexe diversiteit werkt.

Het systeem is de omgeving waarin we werken en leven, de context waarin alle communicatie zich voltrekt en die in zekere zin volgens eigen regels functioneert. We werken allemaal in diverse systemen tegelijkertijd, van ons gezinsverband en de organisatie waar we in dienst zijn tot de EU aan toe. Of we willen of niet, al deze systemen hebben hun eigen logica en regels, en die hebben weer invloed op ons gedrag en op onze communicatie. Voor interculturele communicatie betekent dit dat je je continu bewust moet zijn van de invloed van systemen op het menselijke gedrag. Weten dat niet iedereen vrij is om te zeggen wat hij wil, erkennen dat opgroeien in een dictatuur andere gedragspatronen kweekt dan opgroeien in een democratisch systeem. Teresa kent de voortdurende angst en het wantrouwen van een beknellend systeem en begrijpt dat mensen in hun communicatie verhullende taal gebruiken. Het interessante was dat zij concludeerde dat ze mede daardoor in haar internationale werk juist in repressieve landen goed toegerust is op de bijzondere creatieve uitdagingen die zij daar tegenkomt.

Cultuur. Hierin gaat het over ‘ons’, onze gedeelde waarden en normen die persoonlijk gedrag gedeeltelijk sturen. Het gaat over de vanzelfsprekendheden en logica die mensen hanteren.  Als ‘gezicht’ van grote waarde is in een cultuur , zoals de Chinese, dan is het voorkomen van gezichtsverlies (van zowel de ander als jezelf) je belangrijkste voorwaarde voor een goed gesprek. Echter, als ‘duidelijkheid’ een cruciale waarde voor goede gespreksvoering is, dan gaat het je erom dat de inhoud duidelijk over komt, niet om de beleefdheidsconventies. In teams met mensen uit beide culturen zullen deze waarden makkelijk botsen. En hoe ga je daar mee om? Teresa werd soms erg moe van de cultuurverschillen in haar team en probeerde die telkens te overbruggen, met wisselend succes.

Het ‘expliciteren van het impliciete’ is uiteraard een eerste stap in interculturele competentie. Daarvoor moet je je bewust zijn van alles wat zich aan je voordoet, een mindful houding. Maar het gaat verder: ook inzicht in hoe het brein werkt, blijkt van cruciaal belang. Interessant hersenonderzoek wees recentelijk uit dat als mensen uit het Westen een foto van zichzelf zien, een bepaald deel van de hersenen in werking treedt, dat bij Chinezen ook oplicht als ze een foto van hun moeder zien. Het cultuurverschil collectivisme versus individualisme is kennelijk terug te voeren tot op breinniveau. Daarnaast is het denken in systemen een noodzakelijke randvoorwaarde voor intercultureel vakmanschap. De conclusie is dus dat een integrale visie en aanpak de ultieme uitdaging is voor iedereen die internationaal werkt.

Wil je hier meer over weten ? Op zaterdag 15 juni organiseert Sietar Nederland, de interculturele vakvereniging (zeg maar het zusje van NVO2), een seminar over Global Integral Competence met Anna Storck, de Duitse wetenschapper in dit werkveld. Het seminar is van 11.30 tot 18.00 in Utrecht. Meer info vind je op http://www.sietar.nl/activiteiten-60/sietar-nl-2013.

3 Comments
  1. Dhian Sioe Lie 4 jaar ago

    @Yvonne. Mooi, inclusief denkkader. Dit is niet alleen relevant in global context, maar zeer zeker ook bij cocreatie en samenwerkingsprocessen in local, ‘nederlandse’ organisaties.
    Kortom voor iedere organisatie-professional zeer relevant!
    Laat dus ook HRD’ers in grote getalen naar het seminar komen op 15 juni. Tot dan! dhian sioe lie

    • Author
      Yvonne van der Pol 4 jaar ago

      Dag Dhian, ik ben het helemaal met je eens dat integrale competentie ook in monoculturele settings uiterst relevant is. Over ons eigen schuttinkje heen kijken, echt interdisciplinair werken en co-creëren, daar liggen enorme uitdagingen.
      Groet, Yvonne

  2. Jammer dat ik het seminar heb gemist. Maar mooi om te zien dat deze sprong voorwaarts de aandacht krijgt. Het vraagt moed en talent om buiten de eigen kaders te durven en kunnen denken. Elk perspectief heeft gelijk en is tegelijk vaak blind voor het andere perspectief. De oude hindoe parabel van de olifant beschreef het al. Zelf kies ik veilig voor het Integral perspectief 😉

Leave a reply

©2017 NVO2 - website door Thumbs Up

Log in with your credentials

or    

Forgot your details?

Create Account