Hoe houd je voor groepen je (positieve) zelfbeeld overeind?

Geschreven door Monique Bekker.

Als trainer is het belangrijk om op zoek te gaan naar de oorzaak van minder geslaagde bijeenkomsten. Zolang de oorzaak buiten onszelf ligt (bijvoorbeeld omdat het warm is buiten), is er nog weinig aan de hand. ‘Externe attributies’ werken feilloos. Maar soms moeten we onder ogen zien dat de oorzaak niet valt toe te schrijven aan externe factoren, maar vooral bij onszelf ligt. Dat valt niet altijd mee. Soms kan zo’n analyse een behoorlijke aanslag op je zelfbeeld betekenen.

Cognitieve dissonantie
Wanneer we op ‘bewijzen’ stuiten die ons (meestal rooskleurige) zelfbeeld in gevaar brengen, voelen we ons over het algemeen niet prettig en ervaren we spanning. Deze spanning, die wordt veroorzaakt doordat er iets plaatsvindt wat in tegenspraak is met hoe wij meestal denken dat wij zijn, wordt cognitieve dissonantie genoemd. Een bekend fenomeen binnen de sociale psychologie en voor het eerst nader onderzocht door Leon Festinger in 1957. Cognitieve dissonantie is een belangrijke motivator van menselijke gedachten en gedragingen en leidt meestal tot acties die het gevoel van spanning doen afnemen. Wij willen graag zo snel mogelijk van die spanning af. De wijze waarop we dit doen is fascinerend:

  • we veranderen ons gedrag zodat het in overeenstemming komt met de dissonante cognitie, waardoor de dissonantie verdwijnt, of
  • we rechtvaardigen ons gedrag achteraf, door één van de dissonante cognities te veranderen of nieuwe cognities toe te voegen.

Rechtvaardiging achteraf
In de (trainers)praktijk passen we dit fenomeen regelmatig toe. Herken je dit? De groep laat al tijdens de bijeenkomst weten niet tevreden te zijn over de inhoud, en je ervaart mogelijk spanning. Ingaan op de feedback en het programma aanpassen, zouden de groep mogelijk tevreden kunnen stellen en bij jou als trainer de spanning wat kunnen verlichten. Je kunt of wilt dit echter niet altijd.

Na de training kijk je terug; ging het echt zo moeizaam, of waren de deelnemers eigenlijk vervelend, veeleisend en te kritisch? Door op zoek te gaan naar bewijzen die jouw laatste standpuntverder onderbouwen – bijvoorbeeld door met een collega over die vervelende groepsleden te praten – kun je uiteindelijk het vervelende gevoel over de bijeenkomst reduceren en gelukkig….Je zelfbeeld staat weer overeind.

Feedback
Wat levert deze rechtvaardiging achteraf jou nog meer op? Je zelfbeeld is dan wel gered, maar het zou wellicht beter zijn om je te verdiepen in de werkelijke reden van de minder geslaagde training, en je te richten op het veranderen van je werkwijze of aanpak? Als je dit pad kiest, zou je gedrag in overeenstemming zijn met je dissonante cognities; het programma was namelijk niet goed, de deelnemers hadden gelijk en je moet er wat aan doen. Maar daarvoor heb je wel oprechte feedback van anderen nodig. Oprechte feedback houdt je scherp en zorgt dat je niet stil blijft staan. Helaas hebben niet alle ‘feedbackgevers’ de intentie om de trainer verder te helpen en wordt de feedback soms ongezouten en kwetsend gebracht. Het leereffect is minimaal. Waarom doen deelnemers zoiets? Misschien kan ook hier ‘rechtvaardiging achteraf’ een antwoord geven?

Neerwaarts vergelijken
Deelnemers kunnen namelijk ook dissonantie ervaren. Bijvoorbeeld omdat het programma en de werkwijze van de trainer niet was wat zij ervan verwacht hadden, terwijl zij er wel geld of inspanning voor had moeten leveren. Zij maken dan ook gebruik van rechtvaardiging achteraf. Voorbeelden van daarbij horende cognities kunnen zijn ‘Gelukkig had ik niets voorbereid’ of ‘Ik heb in ieder geval weinig betaald voor deze bijeenkomst’. Wanneer geen van deze rechtvaardigingen voor hen opgaat, kunnen zij hun zelfbeeld in standhouden door ‘neerwaarts te vergelijken’ (het vergelijken met mensen die slechter scoren op een trek of vaardigheid dan jezelf). Door zichzelf neerwaarts te vergelijken met degene die de bijeenkomst verzorgt, en zijn of haar vaardigheden af te zetten tegen hoe zij het zelf doorsnee genomen doen of ervaren, kunnen groepsleden zichzelf op een voetstuk zetten. Hiermee repareren zij hun ‘beschadigde’ zelfbeeld en voelen zich weer beter. Sommige deelnemers gaan nog verder in dit proces. Zij hebben wat extra’s nodig om hun positieve zelfbeeld vast te houden, namelijk de trainer feedback geven op zijn gedrag, zodat hij of zij net zo goed kan worden als de persoon die zij voor ogen hebben.

Wat kun je hiermee binnen trainen?
Interne cognitieve processen bij deelnemers om dissonantie te reduceren, zijn meestal niet inzichtelijk voor jou als trainer. Anders wordt het wanneer je oprechte (of onoprechte) feedback van deelnemers krijgt. Als je uitgaat van de oprechte bedoelingen van de feedbackers, kun je beter iets met feedback doen. Uit sociaal psychologisch onderzoek blijkt dat wanneer mensen een negatief aspect aan zichzelf willen veranderen (bijvoorbeeld het contact met de groep), zij graag accurate feedback hebben. Probeer dus zo goed mogelijk te achterhalen waar de deelnemers precies feedback op geven en wat je nodig hebt om je gedrag te verbeteren/veranderen. Alleen dan kun je iets met de feedback. Vergeet niet dat ook deelnemers iets te leren hebben; met rücksichtslos wat opmerkingen ventileren, helpen zij jou niet. Zorg dat zij duidelijk aangeven wat het effect van jouw gedrag/werkwijze op hen is, wat zij graag anders zien en waarom. Wijs hen op de ‘feedbackregels’.

Als opleider of trainer blijf je zelf verantwoordelijk voor wat je wel en niet doet met feedback. Interessant gegeven hierbij is dat uit psychologisch onder zoek het volgende blijkt: “een hoger gevoel van eigenwaarde maakt dat we meer voor feedback openstaan”. De vraag is nu: krijgen we dat door feedback of rechtvaardiging achteraf?

Monique Bekker (1963) is sociaal psycholoog, docent, onderwijstrainer en docentbegeleider. Zij levert vanuit haar professie een bijdrage aan trajecten binnen het (post)HBO en het WO/postacademisch onderwijs, met name binnen opleidingen in de gezondheidszorg, psychologie en onderwijssector. Zij heeft haar expertise opgebouwd door jarenlang te werken als docent (opleider), trainer en coach binnen het MBO, HBO en WO. Daarnaast is zij auteur van de boeken “Leuker Lesgeven”en “Focus op Groepsdynamica” (Boom). Sinds 2010 werkt zij als zelfstandige vanuit haar bedrijf BOC-Onderwijsadvies (zie www.onderwijsadvies.nl)

0 Comments

Leave a reply

©2017 NVO2 - website door Thumbs Up

Log in with your credentials

or    

Forgot your details?

Create Account